كند . اگر بوعلى وقت خويش را صرف وزارت و عيش نمىكرد و عمرى در حدود ابوريحان پيدا مىكرد شايد عجيب‌ترين مرد علمى تاريخ بود . افرادى نظير صدرالمتألهين از اينكه بوعلى بسيارى از وقت گرانبهاى خويش را به هدر داده است سخت متأسف‌اند . مىگويند : متد تحقيق ابوريحان بيشتر تجربى و استقرائى است و متد بوعلى قياسى و ارسطويى . متد ابوريحان همان است كه در حدود هفتصد سال بعد از او جهان اروپا آن را انتخاب كرد و به كار برد . به نظر مىرسد در اين بيان نيز قدرى مسامحه به كار رفته است . تفاوت ابوريحان و بوعلى در انتخاب متد نيست بلكه در انتخاب علومى است كه هر كدام براى رشته تخصصى خويش انتخاب كرده‌اند . ابوريحان علومى را انتخاب كرده است كه متدى كه در آن علوم به كار مىرود تجربى و استقرائى است ولى رشته‌هاى تخصصى بوعلى به گونه‌اى ديگر است . نه ابوريحان به كلى روش قياسى را مطرود مىدانسته است و نه بوعلى به متد تجربى بىاعتنا بوده است . بوعلى در كتب خويش تصريح مىكند كه در برخى مسائل راه تحقيق منحصر به روش تجربى است . وى موفقيتهايى را كه از طريق استقراء و تجربه در علوم طبيعى و مخصوصاً در طب به دست آورده است مكرر بازگو مىكند . ابوريحان هر وقت كه در رشته‌هاى تخصصى بوعلى وارد شده با همان متد كار كرده كه بوعلى كرده است ؛ همچنانكه بوعلى نيز در رشته‌هاى تخصصى ابوريحان با متد ابوريحان عمل كرده است . اگر در يك رشته خاص مشاهده شده بود كه ابوريحان در آن رشته با متد تجربى و استقرائى و بو على با متد قياسى عمل كرده است آن وقت صحيح بود كه بگوييم اين دو نفر داراى دو متد مختلف بوده‌اند . ابوريحان و بوعلى دو افتخار بزرگ جهان اسلام‌اند . ايران اسلامى به داشتن چنين فرزندانى به خود مىبالد . با همه تفاوتها و وجوه اختلافى كه ميان آنها هست ، وجوه اشتراك زيادى نيز ميان آنها يافت مىشود . از نظر اسلامى نقش اجتماعى واحدى ايفا كرده‌اند ؛ هر دو نفر مشت محكم و خرد كننده‌اى بوده‌اند به دهان شعوبيگريها و نژاد پرستيها . اينك وارد اصل مطلب مىشويم ، سؤالات را در دو بخش طرح مىكنيم : بخش